Zomerlezingen 2017

Pater G. Braet ,J. Vermeersch en E. Leirman stellen een 2 à 3 lezingen samen waarin  actuele thema’s over geloof en zingeving door een gerenommeerd spreker in het Zoutekerkje gebracht worden. De leden van de Dominicaanse familie geven daarbij de logistieke steun.

De werkgroep ‘Geloof en Zingeving – Dominicanen Knokke’ organiseert, in samenwerking met de Dominicaanse familie Knokke, Parochiefederatie Knokke-Heist, de Orde van Sint Jan Hospitaalridders gedurende de komende vakantiemaanden drie voordrachten over geloof en zingeving. Wij nodigen u van harte uit in de kerk van de Paters Dominicanen, Sparrendreef 91 te 8300 Knokke op volgende data:

 

Dominicanenkerk Knokke

Mark Eyskens 

  Het verdriet van een werelddorp


Op vrijdag 18 augustus sprak in de Dominicanenkerk te Knokke minister van staat Mark Eyskens met als onderwerp: “Het verdriet van het werelddorp”. De boodschap die spreker die avond bracht was, zoals de titel zou laten vermoeden, zeker niet verdrietig, maar getuigde van optimisme van iemand die gelooft in de materiële  en morele vooruitgang van onze maatschappij, gestimuleerd door wetenschappelijke ontdekkingen en uitvindingen en een ondernemende mensheid, en die tevens de hoop koestert dat er een opstanding komt en dat de mens een bestemming heeft die verder reikt dan wat wij kunnen weten. 

Zijn toespraak omkadert hij met spitsvondige woordspelingen en acroniemen. In onze geschiedenislessen, maakten we onderscheid tussen de periodes voor en na het begin van onze jaartelling, met de acroniemen BC (before Christ)  en AC (after Christ). In de hedendaagse geschiedenis maakt hij onderscheid tussen de periode vóór de computer (BC) en na de computer (AC). De inburgering van de computer is voor spreker een zeer belangrijke gebeurtenis,  een nieuwe tijdrekening begint zoals  met de geboorte van Christus. De wetenschappelijke drijfveren van onze vooruitgang worden samengevat in het acroniem BINC. B: Bio-technologie; I: Informatica en artificiële intelligentie; N: Nano-technologie; C: Cognitieve wetenschappen. Hierbij komt de nadruk te liggen op het menselijk ondernemingsvermogen, die meer en meer in staat is zijn eigen evolutie te bepalen

De omstandigheden waarin dit gebeurt evolueren sterk in de tijd, zowel in positieve als negatieve zin:

  • Tot het einde van de 19° eeuw was er verzet tegen de moderniteit ook door het christendom (encycliek Syllabus Errorum van Pius IX in 1864) waarbij het religieus fanatisme overheerste. Het primaat van de Staat over de kerkelijke wet (vergelijking met islamitische sharia) werd pas begin 20° eeuw ingevoerd (scheiding van kerk en staat).
  • Einde van de grote maatschappelijke ideologieën sedert het laatste kwart van vorige eeuw, zoals het collectivistisch socialisme en het privé-kapitalisme.
  • De democratie wordt in veel landen de algemene staatsvorm, gepaard gaande met multiculturaliteit en uitwassen zoals populisme en nationalisme.
  • Er is in de tweede helft van de 20° eeuw een geestelijke en ethische crisis ontstaan: geloofscrisis, leegloop van de kerken, sterk gemediatiseerde schandalen. De invloed van de kerk in Europa krimpt en wordt een minderheidskerk. 
  • Demografie: vergrijzing met toename van de kosten en tendens naar onderbevolking. De blanke wereld verliest haar primauteit.
  • Klimaatopwarming met nefaste gevolgen vooral voor de derde wereldlanden.
  • Armoede neemt relatief af, maar in absolute cijfers neemt ze toe wegens de groei van de wereldbevolking (explosief in Afrika). 
  • Er ontstaat een kenniskloof. De toevloed aan informatie leidt tot desinformatie en zelfs tot “fake news”(zie Trump). De media zijn een nieuwe macht geworden.
  • Arbeidsmarkt verandert grondig door automatisering, robotisering, globalisering. Werkzekerheid komt in het gedrang. Werknemers worden zelfstandigen, de tussenpersonen verdwijnen op de markt. Aanpassen is een must. 

Spreker blijft optimist en noemt zich zelfs meliorist: iemand die mogelijkheden zoekt in de moeilijkheden. Er is meer nood aan ethiek van de verandering dan verandering van de  ethiek. De universele verklaring van de rechten is een monument van moraliteit , vaak geciteerd maar beperkt tot een “white paper”, opgesteld door blanken. Tenslotte heeft het westers morele imperialisme uitgediend. We kunnen ons de vraag stellen of er een universaliteit van het goede bestaat. Het categorische imperatief van Immanuel Kant is niet meer van toepassing: “doe niet aan de andere wat je niet wil dat aan uzelf wordt aangedaan”

Voor spreker is God een God van waarden, “the great attractor” veeleer dan “the great creator”. De schepping, de oerknal, de evolutie, de wet van de entropie enz. moet men aan de wetenschap overlaten. Men zoekt modellen die het bestaan van God kunnen aantonen zoals “intelligent design”, wel een mooie en op het eerste zicht sluitende theorie. Er is de paradox van “de oneindig goede God” en van de “oneindig machtige God”, in flagrante tegenspraak met het kwaad, lijden, armoede, geweld, natuurrampen enz. op de wereld. Macht is een fysisch begrip en leidt gemakkelijk tot mythologische interpretaties. De mythe van een “Almachtige God” als een “Opperheerser in den Hoge”, die alles bereddert, als een demiurg te werk gaat (bv. bijbelse verhalen over vernietiging van  Sodomma en Gomorra en vele andere lotgenoten) leidt tot een onhoudbare impasse.

Mark Eyskens vindt in Jezus van Nazareth het antwoord op zijn existentiële vragen. Hij heeft de God van Liefde geopenbaard, die in zijn goedheid de mens herschept tot zijn beeld en gelijkenis. Jezus heeft het darwinistisch egoïsme vervangen door de naastenliefde (zie Christian De Duve: “De Jésus à Jésus en passant par Darwin”) . Spreker houdt een pleidooi om de bijbel te lezen, maar dan in het futurum. De talrijke metaforen komen dan het best tot hun recht. De God van Liefde verlost ons van het kwaad, van de entropie die verval en ontbinding teweeg brengen. 

Tot slot van zijn toespraak leest spreker een diepgravende tekst voor, die een samenvatting is van zijn laatste boeken, als een soort afsluitend getuigenis volledig in zijn stijl. Hieruit  enkele beklijvende passages:

Mijn transcendentaal evolutionisme leidt tot een harmonische opvatting over de Godwording van de mens dankzij de menswording van God. Wat nodig is, is meliorisme: geloof in de verbeterbare wereld van mensen en dingen. Het leven is voor melioristen een werkelijkheid vol mogelijkheden, waarmee men alle richtingen uit kan. De dood is voor hen evenzeer een werkelijkheid, die zij invullen tijdens het leven door te streven naar de synthese van liefde, waarheid, rechtvaardigheid en schoonheid. En zij voelen aan dat zij, met deze redenering heel dicht naderen tot het mysterium tremendum et fascinosum. 

Wat omvalt maakt groot gedruis, maar wat groeit en zich ontwikkelt doet dit in alle stilte, onopgemerkt want onzichtbaar. Zodoende toetsen de melioristen in woord en daad waar de grens ligt tussen het zichtbare en onzichtbare, tussen het zegbare en het onuitsprekelijke en hoe de grenzen verlegd kunnen worden in het voordeel van de verborgen binnenkant der dingen. Vaak ondervinden zij de genade van de woorden en de ongenade van de feiten en dit is een filosofische beproeving en soms een kwellende ervaring….Er zijn schrille tekens aan de wand maar er zijn ook de soms onleesbare tekens van hoop… Mensen van goede wil dienen ze aan te maken en mee te dragen, soms als kruisen…. Zij voelen dat zij in zich een kracht meedragen, geen sterke maar een zwakke kracht, die het kan begeven maar toch een kracht. Een kracht die angst verwerkt tot hoop: angst voor het zinloze einde van wat is en hoop op het zingevende begin van wat wordt. 

Leven in tijden van godsverduistering is niet steeds een pretje. De tijdgeest voert veel onzekerheden aan en laat verroeste ankers die maatschappelijk nuttig bleken naar de stortplaats kruien. In tijden van godsverduistering worden vele vragen gesteld en weinig antwoorden gegeven….Het wereldbeeld, door de verwetenschappelijkte kennismaatschappij aangereikt, verstrekt geen kennis over wat de mens hoort te doen, wat de meerwaarde is van zijn menselijk handelen en de zin van zijn mens-zijn. De ontvoogde mens van de beginnende eeuw staat met zijn vragen alleen…

Wereldbeeld en mensbeeld liggen in de balans, maar op verschillende schalen. Voor wie gelooft dat de mens een bestemming heeft die verder reikt dan het zuivere constateren, in zijn meest lucide momenten, dat alles absurd is, groeit de hoop, de hoop op opstanding: de geloofshoop dat aan de keerzijde van wat wij weten en niet weten een land ligt van onverklaarde klaarte. 

Etienne Leirman

Commandeur OSJ Vlaanderen

 

 

Dominicanenkerk Knokke

Emilio Platti

Islamisme of modern islamitisch radicalisme

 

Het moslimradicalisme staat voor het ogenblik in het middelpunt van de actualiteit. In februari van dit jaar sprak de Gentse imam Khalid Benhaddou in het Vormingscentrum Guislain over radicalisering van de Europese moslimjeugd. Zijn uiteenzetting beperkte zich hoofdzakelijk tot de situatie in Europa en meer specifiek in België. In de reeks Zomervoordrachten te Knokke sprak op 20 juli 2017, professor emeritus KUL Emilio Platti over “Islamisme”, waarbij hij de radicale islam in kaart bracht. Hij belichtte de toestand in het Midden Oosten en Azië. Het is zeker interessant beide uiteenzettingen te vergelijken, waarvoor we naar het einde van het verslag verwijzen.

In zijn inleiding wees Emilio Platti op de demografische ontwikkelingen in het Midden Oosten, die een belangrijke bijkomende factor zijn voor de problemen waarmede de regio af te rekenen heeft. In Egypte - het land dat hij het best kent omdat hij er halftijds verblijft -  is de bevolkingstoename spectaculair. In een eeuw tijd is het bevolkingsaantal  vertienvoudigd (95 Miljoen in 2017). Dit zorgt natuurlijk voor problemen op de arbeidsmarkt met een toename van de armoede bij de bevolking (werkloosheid 34 %), waardoor de kloof tussen rijk en arm vergroot en de aantrekkingskracht van extremistische groeperingen groeit.

Professor Platti vertrekt van de vaststelling dat er, zoals ook bij het christendom, meerdere strekkingen zijn bij de Islam, alhoewel de neiging bestaat deze diversiteit te ontkennen en te beweren dat het een monolithisch blok is, wat onjuist is. Daarenboven is er bij alle groepen een min of meer uitgesproken vorm van “Islamisme” of modern islamitisch radicalisme aanwezig. Aanhangers van deze beweging willen de moslimgemeenschap een nieuwe impuls geven omdat men ervan uitgaat dat de islamwereld door de westerse uitingen van moderniteit te lang geobsedeerd was en bijgevolg haar identiteit is kwijt geraakt. De beoogde revival zou een einde moeten stellen aan de verdeeldheid. Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw is dit streven tot een openbare politieke actie uitgegroeid. Dit leidde tot een identitaire ideologie met een extreem exclusivisme als gevolg. Niet alleen niet-moslims, maar ook aanhangers van afwijkende opinies in eigen rangen worden als ongelovigen (kafir of vernederlandst tot ‘kaffers’) bestempeld. Dit geeft aanleiding tot wederzijdse verkettering en uitsluiting, met zelfs extreem geweld tot gevolg. Moslimgeleerden  veroordelen dit  meestal niet met voldoende kracht. Er is trouwens geen hoogste gezagsdrager die de hele, sterk verdeelde moslimgemeenschap kan leiden. Beroep doen op de Koran, als het door God geopenbaarde boek dat alle moslims gemeenschappelijk hebben, baat evenmin omdat de verschillende interpretaties leiden tot nog meer verdeeldheid. Het resultaat hiervan is een breuk tussen twee islamwerelden: de ene pluralistisch, gematigd en tolerant; de tweede sterk identitair, extreem exclusief, en in grote mate op het verleden gericht.

Aan de hand van een uitgebreide presentatie gaf spreker een overzicht van de verschillende, meer of min radicale, strekkingen die regelmatig van zich laten horen, en ook van minder bekende groepen, waarvan hiernavolgend de belangrijkste:

-          Sjiieten en Soennieten die kort na het overlijden van de profeet ontstaan zijn, als gevolg van een schisma tussen de twee op opvolging aanspraak makende partijen. Hierbij werd de leider van de sjiieten Hoessein, behorende tot de familie van de profeet, met vele leden van zijn clan vermoord. Dit zogenaamde martelaarschap staat symbool voor de vernederingen die zij gedurende eeuwen hebben moeten ondergaan en wordt nog jaarlijks herdacht door flagellantenprocessies in de regio’s waar zij wonen, vooral in Zuid-Irak en Pakistan. De tegenpartij verzamelde zich en noemde zich soennieten, mensen die zich houden aan de levenswijze of de soenna van de profeet. Het soennisme was sterk missionair en vestigde zich over de grenzen van het Midden Oosten tot in Azië en Afrika en omvat ongeveer 90 % van alle moslims ter wereld.

-          Het Wahabisme is een radicale islamitische ideologie die teruggaat tot Abd al-Wahhaab (1703 – 1792) en door het regime van Saudi-Arabië gelegitimeerd werd als de enige, authentieke vorm van islam. Deze ideologie ontstond in de 18° eeuw en was bedoeld om de islambeweging uit te zuiveren van allerlei praktijken die als afwijkingen werden bestempeld. Ze wordt verder gepropageerd als het enige heilzame islammodel, gekenmerkt door extreem fundamentalisme, met een meestal brutale afwijzing van elk pluralisme, inclusief lijfstraffen en terechtstellingen, geselingen en onthoofdingen.

-          Het Mawadoedisme is een politieke beweging die zich inzet om de islam van weleer in al zijn glorie te doen herleven. Het verzet tegen het Britse imperialisme en de ondergang van het Ottomaanse rijk van begin vorige eeuw leidde tot het verlangen naar een heropstanding  van de islamitische wereld. Volgens hervormer Mawdoedi (1903 – 1979) kan alleen de goddelijke Wet zorgen voor een universele en rechtvaardige wettelijkheid. Deze wet is niet alleen in de Koran te vinden, maar ook in de soenna. De fundamenten van de westerse maatschappij verwerpt hij en scheiding tussen ‘kerk en staat’ is bijgevolg uit den boze.

-          De Moslimboeders, gesticht door een Egyptische moslim ideoloog Sayyid Qutb (1906 – 1966), willen eveneens terug naar een authentieke islamitische maatschappij en een uitgezuiverde eendrachtige islam. De ‘broeders’ zijn ervan overtuigd dat de islam de oplossing is om de maatschappij te verlossen van corruptie, materialisme, dictatuur…Hierbij is er wel een sociale dimensie aanwezig. Ze gaan terug naar de Koran en de soenna, die ze op een letterlijke manier interpreteren en gebruiken de slogan: ’God is ons Doel, de Profeet is onze Leider, de Koran is onze Grondwet’. Zo hebben ze een eenvoudig concept uitgewerkt, in principe ‘geldig voor de hele mensheid’.

-          Het soefisme is een meer spirituele en vreedzame strekking die een mystieke vorm van islam aankleeft, met eigen interpretatie van de Koran en eigen rituelen. Zij zijn tolerant en staan voor een vreedzaam samenleven met andersdenkenden.  

Daarnaast zijn er nog tal van andere stromingen, te veel om hier op te noemen. Daarenboven zijn er de gewelddadige terroristische bewegingen met als meest beruchte Al Qaeda, IS, Djabhat al Nusra, Boko Haram enz.. Ze willen elke diversiteit met geweld uitroeien, waarbij ze vooral de zogenaamde “westerse decadente manier van leven” op het oog hebben.

En toch zijn er hedendaagse moderne moslimdenkers die zich hevig verzetten tegen de definitie van de Islam als een voor eeuwig vastgelegde ideologie met onveranderlijke rechtsregels. Voor hen zijn de islamisten helemaal geen ‘bewakers van het geloof’ maar veeleer ‘bewakers van geloofssystemen’, die door mensen zijn ontwikkeld in hun poging om het geloof dat hen bezielt om te zetten in de praktijk. De onlangs overleden moslimdenker Arkoun deed in een interview met islamoloog Rachid Benzine volgende uitspraak:

 Elke nieuwigheid is (voor hen) per definitie een onaanvaardbare wijziging  voor wat in het verleden eens en voor altijd werd vastgelegd. Temeer omdat volgens hen het geloof rechtstreeks door God werd vastgelegd. Opschorten of afblokken van de vrijheid van interpretatie is precies wat die ‘bewakers’ doen. Zij nemen het niet dat die kan evolueren naargelang recent onderzoek of recente gebeurtenissen. De islamisten zijn in eerste instantie politieke activisten, gedreven door ideologie, die vasthouden aan een vastgeroest doctrinair geraamte. Zij gebruiken geweld en hun dogmatisme gaat zelfs zover dat ze gaan doden als men hen niet wil volgen…

Deze opinie klinkt ons hoopvol in de oren, maar roept ook een déjà vu gevoel op met nare herinneringen aan de Middeleeuwen, waar in Europa de religieuze geschillen in talloze godsdienstoorlogen werden uitgevochten en de kerkelijke inquisitie er ook niet voor terugdeinsde om zogenaamde ketters en heksen op de brandstapel  om te brengen. De analyse van Arkoun wordt door meerdere moslimdenkers gedeeld, wat de diepe crisis waarin de moslimgemeenschap zich tegenwoordig bevindt bloot legt. Van overal hoort men dat er dringend verandering moet komen in het islamitische religieuze discours. Net zoals dit bij de katholieke kerk het geval was in 1960, vóór het tweede Vaticaanse concilie, en in mindere mate nog op vandaag, is er nood aan een vernieuwend aggiornamento, inclusief een kritische kijk op het religieuze discours. De positieve verworvenheden van de moderniteit, vooral dan van de wetenschap, moeten ook door de islam naar waarde geschat worden.

Terugkomend op de voordracht van imam Khalid Benhaddou: kort samengevat was dit een warme oproep voor een rationele islam in Europa. De jongeren, die hij elke week op het vrijdaggebed in Gent verzamelt, zet hij, blijkbaar met succes, aan om door studie en het lezen van moderne commentaren op de Koran, de teksten te interpreteren en te actualiseren, aangepast aan de moderne westerse maatschappij, waar zij tenslotte deel van uitmaken en die hun toekomst mede zal bepalen.  Zoals hierboven vermeld is de islam in het Midden Oosten hiervoor nog niet rijp. Daarenboven zijn de armoede en de talrijke bloedige conflicten en puinhopen in het Midden Oosten en Afrika niet van aard om vandaag het extremisme een halt toe te roepen. Beide sprekers komen tenslotte wel op voor een rationele benadering van de islam, waaraan voor het ogenblik door de radicale strekkingen overal een groot gebrek is.

 

Etienne Leirman

Voorzitter werkgroep ‘Geloof en zingeving’ van de Dominicaanse familie Knokke

Commandeur OSJ Vlaanderen

 

 

 

 

 

 

 Beluister de

 jubileumhymne

 

 

 

De Dominicaanse gemeenschap in Knokke

Sint-Dominicushuis | Sparrendreef 91 | 8300 Knokke-Heist

T 050 60 24 55 | E info@dominicanenknokke.be | IBAN BE36 7380 1199 5181 | BIC KREDBEBB